Ryzyko
Ocena i zarządzanie ryzykiem w krypto i DeFi.
Hasła
Atak 51%
Sytuacja, w której jeden podmiot kontroluje większość mocy konsensusu i może zagrozić historii ostatnich transakcji.
AMM
Automated market maker, czyli model giełdy DeFi, w którym handlujesz z pulą płynności zarządzaną przez smart kontrakt, a nie bezpośrednio z drugą osobą z order booka.
Bridge
Most między blockchainami lub między Ethereum i Layer 2. Pozwala przenosić aktywa albo wiadomości, ale dodaje osobne ryzyko smart kontraktów, operatorów i płynności.
Collateral
Zabezpieczenie pozycji pożyczkowej w DeFi. Chroni protokół i depozytariuszy, a dla użytkownika oznacza ryzyko likwidacji przy spadku wartości zabezpieczenia.
Borrowing
Pożyczanie aktywów w DeFi pod zastaw collateral. Użytkownik dostaje płynność bez sprzedaży aktywa, ale bierze ryzyko odsetek, zmiany ceny i likwidacji.
Data availability
Dostępność danych potrzebnych do odtworzenia i sprawdzenia stanu rollupu. Bez tych danych użytkownicy i węzły nie mogą niezależnie zweryfikować, co faktycznie wydarzyło się w systemie.
Address poisoning
Oszustwo, w którym atakujący podrzuca do historii portfela podobny adres, żebyś przy kolejnym przelewie skopiował zły odbiorca.
Bad debt
Dług w protokole lendingowym, którego nie da się już w pełni odzyskać z zabezpieczenia. To moment, w którym mechanizm likwidacji nie wystarczył, aby ochronić pulę.
Centralized exchange
Scentralizowana giełda krypto, czyli platforma prowadzona przez firmę, która obsługuje handel i zwykle przechowuje środki użytkowników. Przykłady to Binance, Coinbase i Kraken.
Skoncentrowana płynność
Model AMM, w którym LP wybiera zakres cenowy dla swojej płynności. Daje większą efektywność kapitału, ale wymaga aktywniejszego zarządzania pozycją.
eMode
Tryb wysokiej efektywności w Aave dla aktywów silnie skorelowanych cenowo, takich jak stablecoiny albo aktywa powiązane z ETH. Pozwala pożyczać agresywniej, kosztem mniejszego marginesu bezpieczeństwa.
Constant-product AMM
AMM stałego iloczynu, czyli klasyczny model puli płynności znany z Uniswap v2. Rezerwy dwóch aktywów utrzymują zależność x · y = k.
DAO
Organizacja koordynowana przez tokeny, smart kontrakty, głosowania i procesy governance. W praktyce DAO może zarządzać protokołem, treasury, parametrami ryzyka albo grantami.
Allowance
Uprawnienie, które pozwala smart kontraktowi przenieść określoną ilość twoich tokenów ERC-20. Jest potrzebne w DeFi, ale bywa też źródłem długotrwałego ryzyka.
Pozycja długu zabezpieczonego
Często nazywana CDP albo vaultem. Użytkownik blokuje zabezpieczenie i generuje stablecoina jako dług wobec protokołu.
Dusting attack
Atak polegający na wysłaniu bardzo małych kwot albo podejrzanych tokenów na wiele adresów. Celem zwykle jest śledzenie portfeli, profilowanie użytkownika albo skierowanie go na phishing.
Approval checker
Narzędzie bezpieczeństwa portfela, które pokazuje, które kontrakty mają aktywne uprawnienia do twoich tokenów lub NFT. Pomaga znaleźć i cofnąć stare approvale, zanim staną się problemem.
AMM exploit
Atak na logikę puli AMM, który wykorzystuje błąd w cenie, księgowaniu płynności albo kodzie przenoszącym aktywa. Dla LP może oznaczać nagłą utratę środków z pozornie normalnej puli.
Data Availability Committee
Komitet dostępności danych, czyli grupa podmiotów podpisujących, że dane rollupu zostały udostępnione. Obniża koszty, ale dodaje osobne założenie zaufania.
Depeg
Odejście stablecoina albo innego aktywa od ceny, którą miało śledzić. W praktyce nawet spadek do 0,97 USD może mieć duże znaczenie, jeśli token jest używany jako zabezpieczenie albo w strategii z dźwignią.
Arbitraż
Strategia wykorzystująca różnice cen tego samego aktywa na różnych rynkach. W krypto arbitraż pomaga wyrównywać ceny między giełdami, DEX-ami i pulami płynności.
Collateral factor
Współczynnik zabezpieczenia określa, jaka część wartości danego aktywa zwiększa twoją zdolność pożyczkową w protokole lendingowym. Termin jest używany m.in. w Compound.
Attestation report
Raport poświadczający wybrany stan na konkretny dzień, najczęściej rezerwy emitenta stablecoina. Pomaga sprawdzić deklaracje emitenta, lecz obejmuje tylko określony moment i zakres danych.
Borrow cap
Limit pożyczania danego aktywa w protokole lendingowym. W Aave V3 borrow cap ogranicza łączną kwotę danego assetu, którą użytkownicy mogą pożyczyć z rynku.
Cross-chain swap
Swap międzyłańcuchowy, czyli wymiana aktywów między różnymi blockchainami w jednym przepływie. Pod spodem zwykle łączy swap, bridge i routing płynności.
Delegowanie
Delegowanie wpływu w governance albo obowiązków walidacyjnych w stakingu. W DAO zwykle oznacza przekazanie siły głosu delegatowi, bez oddawania tokenów. W stakingu oznacza powierzenie technicznej roli operatorowi.
Bitcoin quantum resistance
Odporność Bitcoina na przyszłe komputery kwantowe. Najważniejszy problem dotyczy podpisów i ujawnionych kluczy publicznych, a nie samego proof of work.
Challenge period
Okres na zakwestionowanie stanu optimistic rollupu. To dlatego standardowe wypłaty z części Layer 2 na Ethereum mogą trwać kilka dni.
Debt ceiling
Limit długu, czyli maksymalna łączna ekspozycja, jaką protokół pozwala stworzyć wobec określonego zabezpieczenia lub trybu ryzyka. W Aave jest ważny przy isolation mode.
Projektowanie zachęt
Mechanika projektowania protokołu tak, aby uczestnikom opłacało się wykonywać potrzebne działania: likwidować pozycje, dostarczać płynność, arbitrażować ceny albo walidować sieć.
Front-running
Front-running, czyli sytuacja, w której ktoś widzi cudzą transakcję przed wykonaniem i umieszcza własną transakcję wcześniej, żeby zarobić na zmianie ceny lub kolejności wykonania.
Bear market
Dłuższy okres spadków i słabego sentymentu rynkowego. W krypto bear market potrafi być głęboki, szybki i pełen fałszywych odbić.
Bull market
Hossa, czyli dłuższy okres wzrostów i silnego popytu na ryzykowne aktywa. W krypto często przyciąga nowych użytkowników, narracje inwestycyjne i nadmierną pewność siebie.
Data Availability Sampling
Próbkowanie dostępności danych, czyli metoda sprawdzania, czy dane blockchaina lub rollupu są dostępne, bez pobierania całego zestawu danych przez każdy węzeł.
FDV
Fully diluted valuation, czyli wycena tokena przy założeniu, że cała maksymalna lub docelowa podaż jest już w obiegu. FDV pomaga zobaczyć, jak duża może być rozwodniona wycena projektu.
Przejęcie frontendu
Atak na interfejs aplikacji, stronę albo ekran przygotowujący podpis. Użytkownik widzi zaufany frontend, ale portfel dostaje do podpisu inną transakcję albo inne uprawnienia.
Stopa procentowa
Cena pożyczania kapitału albo wynagrodzenie za jego dostarczenie. W DeFi stopy procentowe zwykle zmieniają się dynamicznie wraz z wykorzystaniem puli.
Tryb izolacji
Isolation Mode w Aave, czyli mechanizm ograniczania ryzyka dla bardziej ryzykownych aktywów collateral. Pozwala używać wybranego aktywa jako zabezpieczenia tylko w kontrolowanych warunkach.
Fraud proof
Dowód oszustwa używany przez optimistic rollupy do zakwestionowania nieprawidłowej zmiany stanu. Mechanizm pozwala wykryć zły stan, jeśli ktoś zdąży zgłosić challenge w okresie sporu.
Funding rate
Opłata finansowania na kontraktach perpetual, która okresowo przepływa między longami i shortami. Funding pomaga utrzymywać cenę kontraktu blisko ceny spot.
Isolated margin
Tryb margin, w którym każda pozycja ma przypisane osobne zabezpieczenie. Strata z jednej pozycji nie zużywa całego salda konta, ale pozycja może zostać szybciej zlikwidowana.
KYC/AML
Procedury identyfikacji klienta i przeciwdziałania praniu pieniędzy stosowane przez regulowane giełdy, brokerów i custodianów. W praktyce oznaczają weryfikację tożsamości oraz monitoring ryzyka transakcji.
Premia likwidacyjna
Liquidation bonus, czyli dodatkowa wartość collateral otrzymywana przez likwidatora za zamknięcie ryzykownej pozycji. Z perspektywy pożyczającego działa jak koszt likwidacji.
Bitcoin Core
Najważniejsze oprogramowanie full node dla Bitcoina. Pozwala uruchomić własny węzeł, samodzielnie weryfikować reguły sieci i uczestniczyć w przekazywaniu transakcji oraz bloków.
Handel z dźwignią
Trading, w którym ekspozycja jest większa niż własny kapitał tradera. Dźwignia powiększa potencjalny zysk i stratę, a przy zbyt małym buforze może szybko doprowadzić do likwidacji.
HODL
Kryptowalutowy slang oznaczający trzymanie aktywa mimo zmienności, spadków i presji sprzedaży. HODL może być rozsądną strategią długoterminową albo wymówką przed przeglądem słabej pozycji.
Próg likwidacji
Liquidation threshold, czyli parametr określający, przy jakiej relacji długu do wartości zabezpieczenia pozycja może zostać zlikwidowana. W Aave jest kluczowym elementem health factor.
Cena likwidacji
Poziom ceny, przy którym pozycja z dźwignią albo pozycja pożyczkowa może zostać przymusowo zamknięta lub zredukowana. To jedna z najważniejszych liczb przy ryzyku likwidacji.
FOMO
Fear of missing out, czyli presja kupowania, bo cena szybko rośnie i pojawia się strach przed przegapieniem okazji. W krypto FOMO często prowadzi do kupowania za późno i za dużą kwotą.
LTV
Loan-to-value, czyli relacja długu do wartości zabezpieczenia. W lendingu pokazuje, jak dużą część wartości collateral można pożyczyć i jak agresywna jest pozycja.
Agentic commerce
Model handlu, w którym agent AI może wyszukiwać, porównywać i kupować produkty lub usługi w ramach zasad ustawionych przez użytkownika.
Builder
Uczestnik infrastruktury Ethereum, który składa kandydat na blok i konkuruje o to, żeby walidator wybrał właśnie jego blok. Builderzy są ważni w MEV i proposer-builder separation.
Cross margin
Margin współdzielony, czyli tryb, w którym dostępne zabezpieczenie konta wspiera wiele pozycji naraz. Może opóźnić likwidację pojedynczej pozycji, ale zwiększa ryzyko utraty większej części konta.
Flash swap
Mechanizm znany z Uniswap v2, w którym kontrakt może najpierw otrzymać tokeny z puli, a dopiero później w tej samej transakcji rozliczyć należność.
FUD
Fear, uncertainty and doubt, czyli strach, niepewność i wątpliwości. W krypto termin opisuje narracje, które wywołują panikę, często bez pełnego kontekstu albo z przesadzonym wnioskiem.
Kalkulator likwidacji
Narzędzie do symulowania ryzyka pozycji pożyczkowej lub lewarowanej. Pokazuje, jak zmieni się health factor, cena likwidacji albo bufor bezpieczeństwa po zmianie ceny, długu lub collateral.
Market order
Zlecenie natychmiastowego kupna albo sprzedaży po najlepszej dostępnej cenie. Daje szybkość wykonania, ale może skończyć się gorszym kursem przy płytkim rynku.
Agentic payments
Płatności inicjowane przez agenta programowego zamiast człowieka klikającego checkout. Przydatne dla API, mikropłatności i automatycznych workflow, ale wymagają twardych limitów.
Employment scam
Oszustwo rekrutacyjne podszywające się pod ofertę pracy w krypto albo Web3. Atakujący wykorzystuje fałszywy onboarding, płatność za sprzęt, portfel albo weryfikację tożsamości.
Screener rynku
Narzędzie filtrujące aktywa, pary, pule albo protokoły według wybranych metryk. W krypto screener pomaga znaleźć rynki o określonej płynności, wolumenie, zmienności, TVL albo fee revenue.
Świeca
Element wykresu ceny pokazujący otwarcie, zamknięcie, maksimum i minimum w wybranym przedziale czasu. Jedna świeca może opisywać minutę, godzinę, dzień albo tydzień.
Failed transaction scam
Oszustwo, w którym podejrzany token albo transakcja wygląda jak problem techniczny do naprawienia. Próba ruszenia tokena kończy się błędem, a komunikat lub metadata kierują użytkownika do złośliwej strony.
Giveaway scam
Oszustwo udające konkurs, airdrop albo rozdanie tokenów. Użytkownik ma wysłać środki, podłączyć portfel albo podpisać transakcję, żeby odebrać rzekomą nagrodę.
Fałszywa giełda krypto
Oszustwo, w którym strona albo aplikacja udaje prawdziwą platformę handlową. Użytkownik wpłaca środki, widzi fikcyjne saldo lub zyski, a wypłata okazuje się niemożliwa.
Fałszywa grupa inwestycyjna
Oszustwo, w którym użytkownik trafia do grupy na Telegramie, WhatsAppie, Discordzie albo Facebooku i dostaje pozornie profesjonalne sygnały, screeny zysków oraz instrukcje wpłaty na fałszywą platformę.
Stablecoin
Stablecoin to token kryptowalutowy zaprojektowany tak, by utrzymywać stałą wartość – najczęściej zbliżoną do dolara. Mechanizmy utrzymania kursu różnią się diametralnie, a każdy niesie inne ryzyko.
Health factor
Health factor to jeden wskaźnik pokazujący, jak daleko jesteś od likwidacji pozycji pożyczkowej. Poniżej 1 – likwidacja jest możliwa. Im bliżej 1, tym mniej czasu na reakcję.
Lending w DeFi
Lending w DeFi to udostępnianie aktywów do puli pożyczkowej w zamian za odsetki. Yield pochodzi z popytu pożyczkobiorców – i zależy od niego bezpośrednio. Ryzyko jest realne: smart kontrakt, collateral, oracle, kaskada likwidacji.
Likwidacja
Likwidacja zamyka niebezpieczną pozycję pożyczkową przez sprzedaż zabezpieczenia na spłatę długu. To mechanizm chroniący pożyczkodawców – i kara dla niedbalych pożyczkobiorców.
Slashing
Slashing to najsurowsza kara dla walidatora Ethereum – za wyraźnie nieuczciwe działanie traci część zastakowanego ETH i jest wymuszenie wyrzucany z aktywnego zestawu. Chroni sieć przez sprawienie, że atak jest kosztowny.
Tokenomia
Tokenomia opisuje ekonomiczny projekt tokenu: podaż, emisję, dystrybucję, użyteczność i mechanizmy motywacyjne.