Bitcoin
Sieć Bitcoin, protokół proof of work i BTC jako aktywo.
Hasła
Kryptowaluta
Cyfrowe aktywo działające w sieci blockchain i zabezpieczone kryptografią. Bitcoin pokazał, że można przesyłać wartość bez banku centralnego, a Ethereum rozszerzyło ten pomysł o smart kontrakty, tokeny i aplikacje onchain.
Konsensus
Proces, dzięki któremu sieć blockchain uzgadnia jedną wspólną wersję historii. Konsensus decyduje, które bloki i transakcje są poprawne.
Blok
Paczka danych zaakceptowana przez sieć blockchain. Blok zwykle zawiera transakcje, metadane i odniesienie do poprzedniego bloku.
Double spend
Próba wydania tych samych cyfrowych środków w dwóch sprzecznych transakcjach. To jeden z głównych problemów, który blockchain rozwiązuje przez wspólną historię, konsensus i potwierdzenia.
Finality
Poziom pewności, że transakcja albo blok nie zostaną cofnięte z historii łańcucha. Różne sieci osiągają finality w różny sposób.
Full node
Full node, czyli węzeł samodzielnie weryfikujący reguły sieci. Pełny węzeł nie musi ufać cudzej kopii blockchaina, bo sam sprawdza bloki i transakcje.
Block reward
Nagroda za blok, czyli wynagrodzenie związane z produkcją bloku. W Bitcoinie obejmuje subsidy i opłaty transakcyjne, a w sieciach proof of stake może być rozdzielona między różne role walidatorów.
Funkcja skrótu
Algorytm kryptograficzny, który zamienia dane dowolnej długości w krótki, stały wynik nazywany hashem. Hashe są używane w blokach, transakcjach, drzewach Merkle i proof of work.
Czas potwierdzenia
Czas, po którym transakcja trafia do bloku i zaczyna być traktowana jako potwierdzona. Zależy od sieci, opłaty, przeciążenia mempoola i oczekiwanego poziomu bezpieczeństwa.
Inskrypcje
Bitcoinowe inscriptions, czyli dane przypisane do konkretnych satoshi przez protokół Ordinals. Są podstawą ekosystemu cyfrowych artefaktów i NFT na Bitcoinie.
Drzewo Merkle’a
Struktura danych oparta na hashach, która kompresuje wiele elementów do jednego root hasha. Pozwala sprawdzać przynależność danych bez pobierania całego zbioru.
Emisja
Proces tworzenia nowych jednostek natywnego aktywa sieci, na przykład BTC, ETH albo SOL. Emisja finansuje bezpieczeństwo, staking, mining albo inne mechanizmy protokołu.
Bitcoin quantum resistance
Odporność Bitcoina na przyszłe komputery kwantowe. Najważniejszy problem dotyczy podpisów i ujawnionych kluczy publicznych, a nie samego proof of work.
Dowód Merkle’a
Kompaktowy dowód, że konkretny element należy do drzewa Merkle’a zapisanego przez root hash. Pozwala potwierdzić obecność transakcji lub danych bez pobierania całego zbioru.
Kopanie
Mining, czyli proces tworzenia bloków w sieciach proof of work. W Bitcoinie minerzy składają kandydackie bloki, wykonują pracę obliczeniową i rywalizują o nagrodę za blok.
Layer 1
Bazowa warstwa blockchaina, która zapewnia własny konsensus, produkcję bloków i rozliczenie transakcji. Bitcoin, Ethereum i Solana są przykładami sieci Layer 1.
Block hash
Hash bloku, czyli kryptograficzny identyfikator konkretnego bloku. Pozwala rozpoznać blok, sprawdzić jego miejsce w łańcuchu i wykryć zmianę danych.
Bitcoin Core
Najważniejsze oprogramowanie full node dla Bitcoina. Pozwala uruchomić własny węzeł, samodzielnie weryfikować reguły sieci i uczestniczyć w przekazywaniu transakcji oraz bloków.
Rynek opłat
Mechanizm, przez który użytkownicy konkurują o ograniczone miejsce w blokach. Gdy popyt na szybkie uwzględnienie transakcji rośnie, rosną też opłaty za transakcje.
UTXO
Unspent Transaction Output — dyskretna porcja bitcoinów możliwa do wydania. Bitcoin śledzi nie salda kont, lecz zbiór niespanych wyjść transakcyjnych. Twoje 'saldo' to suma wszystkich UTXO, które możesz podpisać.
Elliptic Curve Cryptography
Kryptografia krzywych eliptycznych, czyli rodzina metod kryptografii klucza publicznego używana m.in. do podpisów w Bitcoinie i Ethereum. Pozwala udowodnić kontrolę nad kluczem bez ujawniania sekretu.
Merged mining
Model kopania, w którym ta sama praca proof of work może wspierać więcej niż jeden łańcuch. Najbardziej znany przykład w kontekście Bitcoina to Rootstock.
Hash transakcji
Unikalny identyfikator transakcji na blockchainie — skrót kryptograficzny obliczony z danych transakcji. Wystarczy go wkleić w eksplorator, żeby sprawdzić status i szczegóły.
Płatności kryptowalutowe
Transfer wartości on-chain w celu rozliczenia zobowiązania. W praktyce dominują stablecoiny — volatility BTC i ETH czyni je trudnymi do codziennych płatności. Szybkość, finalizacja i koszt zależą silnie od sieci.
Mixer
Narzędzie prywatności rozbijające publiczny ślad między źródłem a odbiorcą środków. Użytkownicy wpłacają do wspólnej puli i wypłacają na nowy adres — obserwator nie może łatwo połączyć wpłaty z wypłatą.
Kryptografia postkwantowa
Algorytmy kryptograficzne odporne na ataki komputerów kwantowych. NIST opublikował pierwsze standardy w 2024 roku (ML-KEM, ML-DSA, SLH-DSA). Blockchain używa ECDSA — podatnego na algorytm Shora. Migracja jest konieczna, ale zajmie lata.
MuSig2
Schemat multisig Bitcoin oparty na Schnorr i Taproot. Wielu podpisujących agreguje klucze w jeden — onchain wygląda jak zwykła transakcja single-key. Niższe opłaty i lepsza prywatność niż klasyczny multisig.
Halving
Halving to zaprogramowane zmniejszenie nagrody za blok w Bitcoinie o połowę, powtarzające się co 210 000 bloków.
Proof of Work
Proof of Work to mechanizm konsensusu, w którym bezpieczeństwo sieci wynika z kosztu pracy obliczeniowej potrzebnej do tworzenia bloków.